Algemene voorwaarden opstellen: pas op voor de grijze en zwarte lijst

Zwart of grijs?

De zwarte lijst (artikel 6:236 BW) bevat bedingen die bij consumenten altijd als onredelijk bezwarend worden aangemerkt. Vernietigbaarheid is hier het automatische gevolg; er is geen ruimte voor tegenbewijs. De grijze lijst (artikel 6:237 BW) bevat bedingen die worden vermoed onredelijk bezwarend te zijn, maar waarbij de gebruiker de mogelijkheid heeft dat vermoeden te weerleggen.

Het onderscheid tussen B2C en B2B is hierbij cruciaal. In een B2C-verhouding, waarbij een ondernemer handelt met een consument, gelden de grijze en zwarte lijst rechtstreeks en dwingend. Consumenten worden beschermd als de zwakkere partij: zij beschikken doorgaans over minder kennis, ervaring en onderhandelingsmacht. De lijsten zijn dan ook primair voor hen geschreven. In een B2B-verhouding, waarbij twee ondernemers met elkaar contracteren, gelden de lijsten in principe niet.

Toch betekent dat niet dat alles is toegestaan: ook tussen ondernemers kunnen bedingen op grond van de algemene redelijkheid en billijkheid worden vernietigd. Rechters gebruiken de grijze en zwarte lijst daarbij als gezichtspunt, zeker wanneer sprake is van een ongelijke machtsverhouding, zoals bij een kleine zelfstandige tegenover een grote leverancier. Hoe groter de ongelijkheid, hoe dichter de B2B-bescherming de B2C-bescherming nadert.

Wat gaat er in de praktijk nog steeds mis bij het opstellen van algemene voorwaarden?

Ondanks de bekendheid van deze lijsten bevatten veel sets algemene voorwaarden nog steeds bedingen die er rechtstreeks op staan. Een aantal veelvoorkomende voorbeelden:

• Volledig uitsluiten van aansprakelijkheid. Bedingen waarbij alle aansprakelijkheid voor schade categorisch wordt uitgesloten, ook bij opzet of bewuste roekeloosheid, staan op de zwarte lijst. Toch bevatten veel voorwaarden nog steeds formuleringen als "leverancier is nimmer aansprakelijk voor enige schade." Een beperking van aansprakelijkheid kan wel zijn toegestaan, maar een volledige uitsluiting niet.

• Eenzijdig wijzigen van de prijs of het product. Een beding dat de gebruiker de bevoegdheid geeft de prijs te verhogen of de prestatie te wijzigen zonder dat de wederpartij de overeenkomst kan ontbinden, staat op de grijze lijst. Toch zijn prijsindexeringsclausules zonder opzegmogelijkheid nog alomtegenwoordig.

• Stilzwijgende verlenging zonder opzegmogelijkheid. Bedingen waarbij een overeenkomst automatisch wordt verlengd terwijl de wederpartij slechts een onredelijk korte opzegtermijn heeft of geen gemakkelijke mogelijkheid om op te zeggen, worden eveneens kritisch beoordeeld en staan op de grijze lijst.

De kern

Bij het opstellen van algemene voorwaarden is het belangrijk om verder te kijken dan alleen de praktische afspraken tussen partijen. Ze zijn een krachtig instrument, maar alleen als ze juridisch houdbaar zijn. Bedingen op de grijze of zwarte lijst lijken bescherming te bieden, maar kunnen precies op het moment dat ze nodig zijn worden vernietigd. Regelmatige toetsing en actualisering van de voorwaarden is dan ook geen luxe, maar een noodzaak.

Wilt u algemene voorwaarden laten opstellen of twijfelt u of uw huidige voorwaarden juridisch houdbaar zijn? Neem vrijblijvend contact met mij of mijn collega's van de sectie handelsrecht op. Samen bekijken we welke aanpak in uw situatie het meest effectief is.