Duits erfrecht: een inleiding met vergelijkingen met het Nederlandse recht

Erfenis uit Duitsland

Bij overlijden treedt conform Duits erfrecht automatisch de erfopvolging bij versterf (gesetzliche Erfbfolge) in werking, tenzij er sprake is van een testamentaire beschikking zoals een “Testament”. Alle goederen gaan "automatisch"  over naar de wettelijke erfgenaam of erfgenamen, zonder dat daarvoor een actieve rechtshandeling is vereist. Indien er meerdere personen zijn, vormen de erfgenamen een aparte “gemeenschap van erfgenamen” (Erbengemeinschaft) aan wie de goederen voor gemeenschappelijk beheer toekomen. 

Naar Duits recht worden de erfgenamen in bepaalde parentelen/orden (Ordnungen) ingedeeld. Allereerst erven de erfgenamen van de eerste orde, indien aanwezig. Dit zijn de nakomelingen van de overledene, bijvoorbeeld kinderen en/of kleinkinderen. Als er geen nakomelingen zijn of als zij zijn vooroverleden, erven de erfgenamen van de tweede orde. Dit zijn de ouders van de overledene en zijn of haar broers en zussen of diens  nakomelingen. Indien er geen erfgenamen van de tweede orde (meer) zijn, zijn de erfgenamen van de derde orde aan de beurt. Dit zijn de grootouders van de overledene en hun nakomelingen. Op deze wijze wordt het erfgenaamschap steeds verder bepaald via de orden.

Duitse erfgenamenorde

In tegenstelling tot het Nederlandse recht, dat alleen de wettelijke erfopvolging tot en met de vierde orde kent (overgrootouders en hun nakomelingen), blijft het Duitse recht bepalen of er erfgenamen van verdere orden zijn. De laatst mogelijke erfgenaam - naar Duits en Nederlands recht - is de staat, indien geen levende persoon in een van de orden aanwezig is.

Erfrecht Duitsland

Het erfrecht van de langstlevende echtgenoot: naast de erfgenamen binnen de orden en los van hen staat de langstlevende echtgenoot. Zijn of haar erfdeel wordt allereerst bepaald door het huwelijksvermogensstelsel dat tijdens zijn of haar leven bestond. Ten tweede wordt het erfdeel bepaald door te bepalen of hij/zij enig dan wel mede-erfgenaam is.

Indien het Duitse recht van toepassing is en geen andere rechtskeuze is gemaakt bij huwelijkse voorwaarden, leven de echtgenoten naar Duits recht in het huwelijksvermogensstelsel van de gemeenschap van aanwinst (Zugewinngemeinschaft) tot aan het tijdstip van overlijden. Dit betekent dat hun vermogen afzonderlijk bestaat en dat bij de ontbinding van het huwelijk alleen de opgebouwde aanwinst wordt verevend, aangezien beide echtgenoten volgens de wet in gelijke mate moeten profiteren van de toename van het vermogen tijdens het huwelijk. 

De langstlevende echtgenoot erft, mits sprake is van een Zugewinngemeinschaft,  zowel uit het erfrecht als uit het familierecht. Naast de afstammelingen van de overledene, heeft de langstlevende echtgenoot allereerst recht op minstens een kwart van de nalatenschap. Indien er geen afstamelingen zijn, maar wel ouders en broers/zussen, dan heeft de langstlevende echtgenoot recht op de helft van de nalatenschap. Dit aandeel wordt aangevuld met nog eens een kwart, de zogenaamde forfaitaire egalisatie van de aanwinsten (pauschalierter Zugewinnausgleich).

De langstlevende echtgenoot kan de nalatenschap ook verwerpen. Als de langstlevende echtgenoot verwerpt, kan hij een beroep doen op datgeen wat hij volgens de wet toekomt, namelijk het wettelijk erfdeel plus de egalisatie van de aanwinsten (Zugewinnausgleich). Onder bepaalde omstandigheden kan dit voor hem of haar gunstiger zijn dan het forfaitaire kwart van de verhoging bovenop het gewone deel van de nalatenschap.

Als de echtgenoten tijdens hun leven in scheiding van goederen (Gütertrennung) leefden en als er op het ogenblik van de erfenis een of twee kinderen zijn, erven zij samen met de langstlevende echtgenoot in gelijke delen.

Erfrecht Nederland

De Nederlandse wet geeft de langstlevende echtgenoot (of geregistreerde partner) een bijzonder erfrecht. De langstlevende echtgenoot verkrijgt zowel de passiva als de actieva van de gehele nalatenschap en alleen hij of zij mag erover beschikken, zelfs naast de bestaande kinderen. Als er geen nakomelingen zijn, erft de echtgenoot alleen. De zogenaamde wettelijke verdeling houdt een soort "supererfrecht" in voor de langstlevende echtgenoot. In principe kan hij vrij over de erfenis beschikken. Bovendien krijgen de kinderen alleen een geldvordering op de ouder ter grootte van hun wettelijk erfdeel en kunnen zij enkel onder bepaalde voorwaarden (overlijden, insolventie of particuliere schuldsanering van de ouder) aanspraak maken op hun zogenaamde kindsdeel.

Wie de wettelijke erfopvolging wenst te vermijden, kan een testamentaire beschikking opstellen,  bijvoorbeeld in de vorm van een testament. Op die manier kan eenieder, binnen bepaalde grenzen, zelf bepalen hoe de nalatenschap na zijn overlijden wordt afgehandeld. In Duitsland dekt de term “letztwillige Verfügung” (testamentaire beschikking) verschillende soorten beschikking. Er bestaat ook de mogelijkheid om tijdens het leven een juridische verbintenis tot stand te brengen door middel van een overeenkomst: “gemeinschaftliches Testament” (gemeenschappelijk testament) of “Erbvertrag” (erfovereenkomst).

De Nederlandse wet is in dat opzicht veel strenger. De Nederlandse wet staat geen gemeenschappelijk testament, erfovereenkomst, afstand van nalatenschap of afstand van een  legitieme portie toe. Het is dus niet mogelijk om een voor de tijd naar overlijden bindende overeenkomst aan te gaan, afgezien van een testament. Naar Duits recht kunnen daarentegen gemeenschappelijke afspraken in dat opzicht worden gemaakt, bijvoorbeeld door echtgenoten.

Om de juiste uitvoering van het testament van de overledene te garanderen, is het opmaken van een testament of een erfovereenkomst aan bepaalde formaliteiten onderworpen. Wat de inhoud betreft, moet ervoor worden gezorgd dat het testament maar op één manier kan worden geïnterpreteerd, zodat er bij een juridisch geschil duidelijkheid bestaat over de verdeling van de goederen zoals door de overledende destijds is bedoeld. Het is daarom raadzaam juridisch advies in te winnen om de mogelijke ongeldigheid van een verklaring of dubbelzinnigheid te voorkomen.

Testament in Duitsland

Volgens de Duitse wet kan een testament zelfs (alleen) met de hand (zonder notariële akte) worden opgemaakt. Daartoe moet de opsteller ten eerste wilsbekwaam zijn, d.w.z. niet geestelijk gehandicapt en ten minste 16 jaar oud. Bovendien moet dit zogenaamde “handschriftliche Testament” (handgeschreven testament) door de opsteller worden ondertekend. Naast de handtekening kan de auteur de plaats en de datum vermelden, maar dit is niet een verplicht vereiste. Ondeugdelijke, ontoereikende en pas later opgedoken handgeschreven testamenten leiden in de Duitse rechtspraktijk vaak tot aanzienlijke problemen inzake doeltreffendheid en interpretatie.

Testament in Nederland

Naar Nederlands recht is zo'n handgeschreven testament zonder tussenkomst van een notaris niet rechtsgeldig. Volgens de Nederlandse wet is alleen een testamentaire beschikking rechtsgeldig die is opgemaakt door de notaris, hetzij door middel van een notarieel testament, hetzij door middel van een zogeheten depot testament.

Elke erfgenaam kan beslissen of hij de erfenis wil verwerpen of aanvaarden. Deze mogelijkheid bestaat naar Duits en Nederlands recht. Er zijn echter formaliteiten en termijnen die in acht moeten worden genomen.

Erfenis verwerpen in Duitsland

In Duitsland moet de zogenaamde “Ausschlagung” (verwerping) bij de “Nachlassgericht” (rechtbank van successie) worden afgelegd. Daartoe kan een verklaring van verwerping worden voorgelegd aan de hiervoor bevoegde instantie (Rechtspfleger) of kan een notaris worden geraadpleegd om de verklaring op te maken. De termijn voor de werverping (“Ausschlagungsfrist”) is in beginsel zes weken, te rekenen vanaf het tijdstip waarop de erfgenaam kennis heeft gekregen van overlijden van de erfgenaam en de erfopvolging. Indien er een uiterste wilsbeschikking is (bv. een testament), begint de termijn pas te lopen vanaf de kennisgeving door de Duitse rechtbank van sucessie. Indien de erfgenaam zich op het ogenblik van het openvallen van nalatenschap in het buitenland bevindt of indien hij uitsluitend in het buitenland verblijft, bedraagt de termijn voor deze beslissing zes maanden. Indien de erfgenaam de nalatenschap verwerpt, deelt de rechtbank dit mee aan de persoon die ten gevolge van de verwerping recht heeft op de nalatenschap.

Naar Nederlands recht moet de verwerping uitdrukkelijk worden verklaard aan de griffier van de rechtbank en worden ingeschreven in het nalatenschapsregister. Dit heeft terugwerkende kracht tot aan het tijdstip van het ontstaan van de nalatenschap. De verklaring van verwerping is vormvrij, maar moet wel ondubbelzinnig zijn. In beginsel is de verwerping niet aan een termijn gebonden (uitzondering: voor een minderjarige binnen 3 maanden na vererving).

Erfrecht Nederlander in Duitsland

Indien de erfgenaam afstand doet van de nalatenschap, kan hij of zij recht hebben op een legitieme portie (“Pflichtteil”). Dit geldt ook wanneer een erfgerechtigde onterfd is, bijvoorbeeld bij testament. Naar Duits recht kunnen de nakomelingen, de langstlevende echtgenoot en ook de ouders van de erflater recht hebben op een legitieme portie.

Volgens de Nederlandse wet hebben alleen de nakomelingen van de erflater recht op een legitieme portie.

Onze advocaten kennen het fijne van het Duitse en Nederlandse erfrecht. Zij staan u graag met raad en daad bij.

Meer vragen over het Nederlandse en Duitse erfrecht?

Bij verdere vragen op het gebied van grensoverschrijdend erfrecht Duitsland-Nederland kunt u gerust contact opnemen met onze Nederlandse en Duitse advocaten:

• Rechtsanwältin Doris Klüsener, Email: [email protected], tel. +31 (0)6 82 30 58 14 
• Mr. Rebecca Orgel, Email: [email protected], tel. +31 (0) 6 30 63 02 79
• Mr. Bert-Jan Assink, Email: [email protected], tel. +31 (0)6 51 50 34 29