Corona en arbeidsrecht: Q&A
Het coronavirus en de zware maatregelen die de overheid ter bescherming van ons allen neemt, zorgen voor onzekere tijden voor werkgevers en werknemers, zowel privé als financieel-economisch. Dit vergt veel aanpassingen van iedereen. Het zorgt ook voor veel juridische vragen. Hieronder zal worden ingegaan op de meest voorkomende arbeidsrechtelijke vragen.
1. Wat moet een werkgever nu anders doen dan voorheen
Werkgevers verkeren op dit moment in een heel lastige situatie: enerzijds willen en moeten zij zoveel als mogelijk de veiligheid van hun werknemers beschermen en tegelijkertijd moeten ze hun bedrijf in leven houden. Het is van belang dat werkgevers hun werknemers goed informeren over de risico’s van het coronavirus en de juiste maatregelen treffen om te voorkomen dat een werknemer collega’s, klanten en anderen zal besmetten. Daarbij zullen de adviezen van de overheid en de door haar opgelegde maatregelen in acht genomen moeten worden. Het advies om zoveel als mogelijk thuis te werken is daar een voorbeeld van. Voor zover werknemers toch op de normale werklocatie werken, moet de werkgever ervoor zorgen dat dit (voor iedereen) veilig kan gebeuren.
2. Kunnen werknemers verplicht worden om thuis te werken?
De rijksoverheid heeft werknemers geadviseerd om de komende tijd thuis te werken. Het ligt voor de hand dat werkgevers hun werknemers op grond van dit advies van de overheid dan ook mogen verplichten om thuis te werken. Tegelijkertijd is niet uitgesloten dat er zwaarwegende redenen kunnen bestaan die dit anders maken, maar dat zullen uitzonderingen zijn. In elk geval zal gelden dat als een werknemer een of meerdere symptomen heeft van een besmetting met het coronavirus – dat kan al een eenvoudige neusverkoudheid zijn – de werkgever deze werknemer in elk geval zal kunnen verplichten thuis te werken.
3. Kan een werknemer weigeren om te komen werken uit angst voor besmetting met het coronavirus?
Het uitgangspunt is dat dit niet kan. Dit is alleen anders als er daadwerkelijk gevaar dreigt dat de werknemer ziek zal worden als hij komt werken, bijvoorbeeld omdat er verkouden collega’s op de werkplek aanwezig zijn of als de werkgever niet in staat is om een veilige en gezonde werkplek te creëren. De enkele aanwezigheid van angst voor het coronavirus is niet voldoende om te weigeren naar het werk te komen. Komt een werknemer in dat geval niet werken, dan heeft hij geen recht op loon.
4. Kan een werknemer weigeren om te komen werken omdat hij geen oppas voor zijn kinderen kan regelen?
Het feit dat een werknemer thuis geen opvang weet te regelen voor zijn kinderen (die nu niet naar school kunnen) is geen reden om niet te komen werken. Werkt de werknemer daardoor niet, dan heeft hij in principe (afhankelijk van de situatie) geen recht op loon, tenzij hij vakantiedagen opneemt. Uiteraard kan de werknemer in dat geval wel gebruikmaken van de reeds bestaande regelingen, zoals de regeling van het calamiteitenverlof. Maar alleen om alsnog opvang te kunnen regelen. Op basis van die regeling heeft de werknemer dan in beginsel wel recht op (een gedeelte van zijn) loon, tenzij daarover andere afspraken zijn gemaakt.
5. Als een werknemer niet komt werken vanwege een neusverkoudheid, heeft hij dan wel recht op loon?
Als uw werknemer ziek is en daardoor niet kan werken, heeft hij in beginsel recht op loon. Of dat bij een neusverkoudheid ook het geval is, is natuurlijk de vraag. Zeker als thuiswerken wel mogelijk is. Dat zal desnoods door de bedrijfsarts beoordeeld moeten worden. Als deze oordeelt dat de werknemer gewoon thuis kan werken, en de werknemer weigert dat, dan heeft de werknemer geen recht op loon. Denkbaar is dat als thuiswerken niet mogelijk is, de bedrijfsarts zal oordelen dat werken in dat geval niet mogelijk is. In dat geval heeft de werknemer recht op loon omdat dit waarschijnlijk binnen de risicosfeer van de werkgever valt. Maar er zijn ook hier vele varianten denkbaar waarbij dit anders kan zijn.
6. Mag een werkgever betaling van het vakantiegeld opschorten als hij vreest dat hij dat eigenlijk niet kan betalen?
In principe mag dit niet. Denkbaar is wel na dat werknemers begrip op zullen brengen voor het voorstel van de werkgever voor betaling van het vakantiegeld op een later moment. Het advies is dan ook daarover met uw werknemers heldere afspraken te maken.
7. Kan de werkgever de werknemer dwingen om vakantiedagen op te nemen als er weinig werk is?
Het is voor een werkgever een voor de hand liggende oplossing voor de situatie dat er te weinig werk is om alle werknemers aan het werk te houden. Uitgangspunt is evenwel dat een werknemer niet gedwongen kan worden om vakantiedagen op te nemen omdat er te weinig werk is. In de crisis waarin we met zijn allen verkeren is het verstandig om met de werknemers (en waar mogelijk met de ondernemingsraad) in gesprek te gaan over denkbare oplossingen voor dit probleem en redelijke voorstellen te doen voor een oplossing. Het opnemen van vakantiedagen kan zo een mogelijke oplossing zijn, zeker als daarmee erger (ontslag) kan worden voorkomen.
8. Kan een werkgever een werknemer verbieden om nu naar een risicogebied te reizen?
Nee. Maar wel is het verstandig dat de werkgever de werknemer in dat geval schriftelijk informeert over de risico’s van een dergelijke reis en daarbij meldt dat als de werknemer vast komt te zitten in het buitenland, dat voor diens risico komt en hij geen loon zal ontvangen. Of dat ook geldt voor de loondoorbetaling bij ziekte door de reis – vanwege eigen schuld van de werknemer - is de vraag, mede omdat het risico op besmetting met het coronavirus ook bij verblijf in ons land een risico is.
9. Kan een werkgever tijdelijk andere werkzaamheden aan de werknemer opleggen?
In principe is dat mogelijk als het eigen werk door de dreiging van het coronavirus niet (goed) mogelijk is. Maar dan moet het verrichten van die andere taak wel in redelijkheid van de werknemer gevergd kunnen worden. Dit zal dus afhangen van de concrete situatie
10. Kan er nog werktijdverkorting worden aangevraagd?
Nee. De regeling van de werktijdverkorting is op 17 maart 2020 door de overheid vervangen door de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkbehoud (NOW). Op grond van die regeling kunnen werkgevers compensatie krijgen van de overheid ter hoogte van maximaal (afhankelijk van de omvang van het omzetverlies) 90% van de loonsom als aan de voorwaarden daarvoor is voldaan. Zo is vereist dat de werkgever minstens 20% omzetverlies verwacht vanaf 1 maart 2020 en dat de werkgever toezegt gedurende de periode waarover de tegemoetkoming ontvangen wordt, geen werknemers te zullen ontslaan vanwege bedrijfseconomische redenen.
De werkgever zal dan bovendien het volledige loon aan de werknemers moeten blijven betalen. Tegelijkertijd hoeft de werknemer geen WW-uitkering aan te vragen zodat hij ook geen WW-rechten verspeelt. Een verzoek voor deze compensatie moet bij het UWV worden ingediend. Als u voor 17 maart 2020 al een aanvraag voor werktijdverkorting hebt ingediend, zal die aanvraag worden behandeld als een verzoek om compensatie op grond van de NOW. Na de aanvraag zal het UWV een voorschot verstrekken van 80% van de gevraagde compensatie. Achteraf zal dan worden vastgesteld wat het daadwerkelijke omzetverlies is geweest.
N.B. Nog niet alles is bekend over de regeling: de regering streeft ernaar om de volledige inhoud van de regeling met alle voorwaarden voor 1 april 2020 bekend te maken. We houden u uiteraard op de hoogte van de ontwikkelingen.
11. Moet de werkgever het loon van de werknemer door blijven betalen als er (bijna) geen omzet is?
Ja. Indien dit echt niet meer mogelijk is zal normaal gesproken ontslag worden aangevraagd wegens bedrijfseconomische reden. Maar door een beroep te doen op voornoemde tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkbehoud (NOW) kan een dergelijk ontslag (evenals een faillissement) wellicht worden voorkomen.
12. Kunnen werknemers worden ontslagen als gevolg van de coronacrisis?
Dat is zeker denkbaar, mits voldaan is aan de voorwaarden daarvoor (er is sprake van een bedrijfseconomische noodzaak, de juiste werknemers worden voor ontslag voorgedragen, er zijn geen mogelijkheden tot herplaatsing etc.). Maar de verwachting is dat dit pas speelt als de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkbehoud (NOW) geen soelaas biedt.
13. Mag de werknemer de nu ingeplande vakantie annuleren?
Normaal gesproken – en dat is door de coronacrisis niet anders - mag de werknemer een in overleg met de werkgever vastgestelde vakantie niet zomaar eenzijdig intrekken. De werkgever kan er namelijk belang bij hebben dat de vakantie doorgaat, bijvoorbeeld vanwege een tekort aan werk. Het advies aan werkgever en werknemer is dan ook om hier in overleg een oplossing voor te vinden.
14. Kan een werknemer gedwongen worden zich op besmetting met het coronavirus te laten testen?
Nee, dat kan een werkgever niet afdwingen. Als een werkgever vermoedt dat een werknemer besmet is met het coronavirus, dan kan de werkgever de werknemer beter naar huis sturen met het verzoek om (bijvoorbeeld) de bedrijfsarts hiernaar te laten kijken.
15. Kan er nog geprocedeerd worden bij de gerechten en wat gebeurt er met lopende gerechtelijke procedures?
De gerechten zijn voorlopig gesloten. Nieuwe zaken kunnen op de normale wijze worden ingediend. Er zullen er in ieder geval geen mondelinge behandelingen worden gehouden, tenzij sprake is van een zeer urgente zaak. De zogenaamde schriftelijke rolzittingen lopen wel door en ook vonnissen kunnen gewoon worden uitgesproken en verzonden. We adviseren u met uw advocaat te bespreken wat de gevolgen van de sluiting van de gerechten voor uw zaak zijn.
Bel gerust bij vragen. Wij staan voor u klaar.
W.W. (Wouter) van Tol
Advocaat arbeidsrecht